ارزش و جایگاه علوم ادبی


استاد محمد جلائی

اعجاز قرآن از جهت ادبی آن سبب شده تا آیاتش مضامین بسیار بلند و عالی را به­​گونه​­ای بلیغ با تشبیهات، تمثیلات، استعارات و کنایات بیان کند. لذا بدون اطلاع از نکات علوم ادبی، نمی​­توان توقع فهم صحیحی از این کتاب آسمانی داشت.
امام حسین علیه‌السلام فرموده​­اند: «كِتَابُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَى أَرْبَعَهِ أَشْیَاءَ: عَلَى الْعِبَارَهِ وَ الْإِشَارَهِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ، فَالْعِبَارَهُ لِلْعَوَامِ وَ الْإِشَارَهُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِیَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِیَاءِ.» یعنی: «كتاب خدا بر چهار چیز بنا شده است: بر عبارت و اشارت و لطائف و حقایق پس عبارت از براى عوامست و اشارت برای خواص و لطائف برای اولیاء و حقایق برای پیغمبران.»
لذا رسیدن به اشارات و لطایف و حقایق قرآن و کلام اهل‌بیت علیهم‌السلام، بدون ابزار علوم ادبی ممکن نیست، چرا که فهم هرچیز، مقدمه‌ی عمیق شدن در آن است.

 امام جواد علیه‌السلام فرموده­اند: «مَا اسْتَوَى رَجُلَانِ فِی حَسَبٍ وَ دِینٍ قَطُّ إِلَّا كَانَ أَفْضَلُهُمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ آدَبَهُمَا. قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَدْ عَلِمْتُ فَضْلَهُ عِنْدَ النَّاسِ فِی النَّادِی وَ الْمَجَالِسِ فَمَا فَضْلُهُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ قَالَ(علیه‌السلام): بِقِرَاءَهِ الْقُرْآنِ كَمَا أُنْزِلَ وَ دُعَائِهِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ مِنْ حَیْثُ لَا یَلْحَنُ وَ ذَلِكَ أَنَّ الدُّعَاءَ الْمَلْحُونَ لَا یَصْعَدُ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ.» یعنی: «اگر دو نفر در حسب و تدیّن با همدیگر برابر باشند، اما یكى در ادبیات بالاتر باشد، در نزد خدا بهتر از دیگرى است. راوى گفت: خدمت امام علیه‌السلام عرضه داشتم: فدایت شوم! برترى (ادیب) را در نزد مردم، در مجالس و محافلشان فهمیدم. اما فضیلت او در نزد خدا براى چیست؟ امام علیه‌السلام جواب فرمود: برترى او در نزد خدا به­​خاطر قرائت قرآن، به همان نحو كه نازل شده و به​­خاطر دعاى غیرمغلوط است. زیرا دعاى مغلوط، به طرف خداى عزوجل صعود نمى‏كند.»
بنابراین هرکس با قواعد ادبی آشناتر باشد، پس آن­​ها را بیشتر رعایت می­​کند و نزد خداوند برتر است. چراکه دعا و قرائت ناصحیح، اصلاً مقبول درگاه الهی قرار نمی​­گیرد.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند:«…إِنَّمَا یُرَادُ إِعْرَابُ الْكَلَامِ وَ تَقْوِیمُهُ لِتَقْوِیمِ الْأَعْمَالِ وَ تَهْذِیبِهَ…» یعنی : «منظور از درست بیان كردن كلام، رعایت دستور زبان اراده نشده مگر برای این‌که كارها و اعمال انسان، درست و پاك گردد.»
لذا ادبیات عرب، مقدمه​­ ای است برای فهم صحیح دین الهی و عمل به آن و سعادت‌مندی دنیا و آخرت، در سایه­​ی پایداری بر ارزش‌های اسلامی. ترغیب امامان معصوم علیهم‌السلام برای فهم صحیح معارف الهی، اعم از اخلاقی، فقهی، عقیدتی و … این ضرورت را ایجاب می­کند که ما در تحصیل علوم ادبی، جدیت ورزیم و از نقش این علوم در استنباط صحیح از متون و منابع اسلامی، غافل نشویم.